De jonge smidsdochter uit 1885 blijkt nogal zeldzaam

Zomaar gevonden
Tussen enig oud papier vond ik, jaren geleden, een drukwerkje van de firma Hoveker te Amsterdam dat de benaming boek nauwelijks meer verdient aangezien er delen van het omslagje waren vergaan en ook de eerste bladen aan de hoeken slijtage en ontbrekende stukjes vertonen.

Het was dan ook alleen vanwege de twee kleurenplaatjes — één op de voorzijde, het andere achterop — dat ik heb besloten het werkje maar even opzij te leggen. Tijdens het uitzoeken, dezer dagen en weken, van heel veel drukwerk uit meer dan vier decennia, vond ik het 'boekje' met de titel De jonge Smidsdochter van Theodoor Matthijs Looman terug. Hoewel de plaatjes nog in goede conditie zijn, valt niet meer te zien wie het boekje heeft gedrukt. Verder dan Druk v. J.B. kom ik niet meer, de rest is weggesleten.

Toch wil ik u de beide plaatjes van dit product niet onthouden, vooral omdat ik op internet de mededeling vond dat er slechts in twee bibliotheken ter wereld nog een exemplaar van deze uitgave aanwezig is. Indien men daarmee slechts publiekelijk toegankelijke boekenverzamelingen bedoelt, kan dat best juist zijn. Nu blijkt dat ik er ook nog een exemplaar van in mijn privé-bibliotheek heb, is dat er in ieder geval weer ééntje meer. Verder werd gemeld dat er in 1885 twee drukken van zijn verschenen, waarbij de naam van de uitgever was voorzien van een Umlaut op de O in de eerste lettergreep.

____________

Afbeeldingen

1. Voorzijde van het stichtelijke boekje uit 1885: De jonge Smidsdochter.

2. Achterzijde van hetzelfde drukwerkje.

Een klein juweel in kleine oplaag over Wolffgang Fugger

Uitzonderlijke vondst
Dezer dagen vond ik tussen de opruimingsboeken van een — speciaal, door mij veelvuldig bezocht — antiquariaat in mijn woonplaats een oblong boekje dat direct de aandacht trok door het uiterlijk:


Het is niet zo dat de mensen van de boekwinkel in kwestie niet zouden kunnen waarderen wat er in het inmiddels 41 jaar oude — want in maart 1968 verschenen — maar tegelijkertijd splinternieuwe, boekje te vinden is over het leven en werk van de befaamde kalligraaf, en-nog-zo-veel meer, Wolffgang Fugger (ca. 1515-1568). Met name over diens Ein nutzlich und wolgegrundt Formular Mancherley schöner Schriefften.
Maar ook antiquaren moeten, heden ten dage meer nog dan voorheen, paal en perk stellen aan de thema's en de hoeveelheden boeken die in het pand in kwestie kunnen worden uitgestald, en zo gebeurt het af en toe dat er zich tussen de opruimingsboeken meer dan de gebruikelijke en deels weliswaar aantrekkelijke uitgaven, een bijzonderheid bevindt.

Bijzonderheden
Het 32 pagina's tellende werkje waaraan alle mogelijke aandacht is besteed, is uitgekomen in een oplage van in totaal 275 exemplaren, waarvan er 25 zijn gedrukt op de papiersoort Medival Demy, de resterende 250 op het papier dat bekend is als Abbey Mills Text. Gebonden is het boekje in Porridge paper, en de manier van binden vindt zijn oorsprong in zestiende eeuws bindwerk van slap vellum. Het formaat is 21,8 cm x 17,2 cm.
De tekst in het binnenwerk is — afgezien van de inleiding — gerealiseerd in de zestien punts Monotype Bembo met een spatie van twee punten. De illustraties zijn afkomstig uit de eerste editie van Fuggers in de tekst genoemde writing-book, en konden worden gereproduceerd met toestemming van de Trustees of the British Museum, en die welke afkomstig zijn uit de volgende editie konden worden overgenomen door de toestemming, verleend door de Director of the Victoria and Albert Museum.
Het boekje is gedrukt en gebonden in the Department of Printing, Camberwell School of Art and Crafts, London. Verantwoordelijk voor het project is Michael Gullick, third year Graphic Design.
____________
Afbeeldingen
1. Voorplat van het boekje uit 1968.
2. Illustratie uit de tweede editie, die is verschenen in de periode tussen 1597 en 1605, uitgebracht door Catharina Dieterich. Ten opzichte van de eerste editie uit 1553 — uitgegeven te Nürnberg door Valentin Geissler in 1553 — zijn er enkele wijzigingen aangebracht.

De maand juni in beeld en tekst uit een Kalender voor 1937

Tijdens één van mijn nagenoeg dagelijkse bezoeken aan het centrum van de Stad, waarbij ik zelden voorbijga aan een bepaald antiquariaat waarvan de medewerkers met enige regelmaat — en soms zelfs (werk)dagelijks — de kratten en/of dozen met afgeschreven boeken aanvullen, vond deze oude rot uit het vak er heden nog weer diverse boeken en ander drukwerk welke hij niet uit eigen ervaring kende of zelfs van het bestaan ervan ooit op enigerlei wijze had kennisgenomen.

Vandaag was de oogst aan gedrukte werken en werkjes die me een halve euro per stuk gingen kosten, relatief groot: bijna twintig stuks. Daartussen bevond zich eveneens het boekje Zeitglöcklein, Ein Kalender für das Jahr 1937 mit Bildern aus einem niederdeutschen Stundenbuch der hessischen Landesbibliothek, ingeleid door Karl Esselborn, en uitgegeven door het Bibliographische Institut A.G. te Leipzig.
Omdat we nu in de maand juni leven, heb ik uit dat boekje de illustratie bij die maand in het jaar 1937 (hierboven) overgenomen en tevens de daarbij behorende tekst op de tegenoverliggende pagina hieronder in facsimile afgedrukt, opdat niet alleen de fraaie illustratie, maar tevens de fraaie letters uit die tijd nu tot hun recht zullen komen.

De zwarte lijst van het Vaticaan: De Index van verboden boeken — tweedelige documentaire op tweede Duitse net

De verboden vrucht literatuur
De opening van de geheime archieven van het Vaticaan met betrekking tot de Inquisitie en de Index-congregatie van 1998 bieden inzicht in de meest belangrijke processen die door het Vaticaan zijn gevoerd sedert de uitvinding van de boekdrukkunst.


Die zwarte lijst, kortweg Index genoemd voor — Index librorum prohibitorum — werd overigens ook binnen het Vaticaan nietaltijd even serieus genomen. Zo beschrijft de Britse auteur Graham Greene (1904-1991) in zijn memoires een ontmoeting met Paus Paulus VI, die aan de auteur toevertrouwde dat van al diens boeken hem The power and the glory nog het meest had kunnen bekoren. Op de reactie van de auteur dat dit boek op de Index stond, deed de paus daarover nogal laconiek.
De prikkeling van het verbodene speelt vanzelfsprekend in brede kringen een zodanige rol dat juist dagene wordt gelezen dat door het zich als waakhond over moraal en zeden beschouwend instituut wordt verboden.


Over de index is dit jaar een tweedelige documentaire gemaakt, die door het tweede publieke Duitse net op het beeldformaat 16:9 zal worden uitgezonden: Index — Die schwarze Liste des Vatikan, waarvan het eerste deel op uw beeldscherm thuis te zien zal zijn op dinsdag 7 april 2009, 's avonds tussen 22:45 uur en 23:30 uur. Een herhaling volgt in de nacht op woensdag, vanaf 01:50 uur.
Het tweede deel wordt op woensdag 8 april uitgezonden, eveneens 's avonds, maar dan tussen 22:15 uur en 23:00 uur.
Wie meer informatie vooraf wil, zij verwezen naar dat onderdeel van de ZDF-website waarop één en ander te vinden is.
____________
Afbeeldingen
1. Wolf von Lojewski tijdens de opnamen voor de documentaire in Rome.
2. Bekendmaking van al datgene waarvan katholieken — en als ze in Rome de macht hadden — eveneens alle andere mensen geen kennis mogen nemen.

De vierjaargetijden en andere voorstellingen in de volkskunstuiting onder de naam Hinterglasmalerei

Verrassend bundeltje
Het prachtige boekje dat ik heden van een dichteres annex beeldend kunstenares — na afloop van de officiële opening van een door haar met 11 eigen schilderijen ingerichte expositie in een zorgcentrum in de Stad Groningen — ten geschenke heb gekregen om te voorkomen dat het in het oud papier zou belanden, is nauwelijks groter van omvang dan menig middeleeuws in monnikenwerk vervaardigd Initiaal dat in de de Scriptoria van veel toenmalige kloosters werd gecreëerd. Het boekje dat een omvang van 8 cm x 10,7 cm heeft, bevat 15 afbeeldingen in kleur, alle geplaatst op een rechterpagina (met oneven nummer) en de bijbehorende tekst is op de bladzijde daartegenover te vinden. Drie jaargetijden en een stuk of tien heiligen worden afgebeeld in het juweeltje uit 1978, nog aangevuld met de maagd Maria en koning Heinrich. Het vierde jaargetijde — in dit geval de zomer — siert het stofomslag.
De Hinterglasmalerei is weliswaar reeds een heel oude techniek, die in verschillende culturen al lang werd beoefend, maar in het geval van deze afbeeldingen gaat het om Duitse volkskunst, die in het tweede kwart van de 18de eeuw meer en meer in zwang is geraakt.
__________
De vier stukken bevinden zich in het Heimatmuseum Oberammergau.

Serendipiteit (B) — Jubileumboekje over Klederdrachten

In vogelvlucht
Tijdens een van de 'kijkoperaties' in de restantpartijen hier en daar, liep ik — ook nu weer zonder ernaar te zoeken — dezer dagen tegen een onbekend, maar uiterst fraai geïllustreerd boekje aan dat in kort bestek de Geschiedenis der Kleederdrachten behandelt, en dat werd uitgegeven ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de firma H. Hollenkamp te Amsterdam, met filialen in Den Bosch en Breda.
Zoals dat in die tijd gebruikelijk was, ontbreekt er een jaartal, maar naar het uiterlijk te oordelen, is het inmiddels bijna een eeuw oud, aangezien de voorstelling van de verschillende kostuums met die van 1910 ophoudt. De Jugendstil-afbeelding op het voorplat bevestigt dit vermoeden. Een antiquaar, die het boekje via Internet aanbiedt voor de somma van dertien euro en zestig cent, meldt dat het in 1912 is verschenen. Bij dat exemplaar wordt in een afkorting vermeld dat het om eem beschadigd exemplaar gaat, en dat is het onverhavige ook. Ik hoefde echter slechts 50 cent te betalen.
Op 30 van de 32 pagina's die het binnenwerk telt, wordt in grote lijnen de historie van tal van klederdrachten in diverse landen, verspreid over de globe, voorgesteld, beginnend in Egypte met — klein afgebeeld — een Koningin van de zeventiende dynastie, met daarnaast, in een veel grotere voorstelling, een Koning in groot ornaat.
Het gehele boekje is voorzien van veel illustraties op verschillende formaten en alle in kleuren.
Als je het boekje openslaat wordt een grote afbeelding met de voorstelling van een middeleeuwse stad in de dertiende eeuw zichtbaar, die — op zich reeds fraai geornamenteerd — aan de boven- en onderzijde nog worden aangevuld met kostuumvoorstellingen uit Duitsland, Frankrij, Nederland en Engeland in de twaalfde eeuw en enige uit de dertiende eeuw in Italië, Frankrijk, Duitsland, Nederland en Engeland.


Veel kleine illustraties
Die voorstelling van een middeleeuwse stad in de dertiende eeuw wordt goed ondersteund door de in totaal vijfendertig kleine illustraties, die boven en onder de grote afbeelding zijn toegevoegd. Daarin worden die details weergegeven die op de grotere illustraties niet alleen ontbreken, maar die meer informatie verstrekken, en binnen het kader van zestien blazijden afbeeldingen en veertien pagina's tekst — in wezen zeer beknopt — wordt door die 323 kleine prentjes veel — en binnen het genoemde kader is dat zelfs zeer veel — extra beeld-informatie verstrekt.
Zoals gezegd, eindigt het geheel op met 13 prentjes, verspreid over de periode 1894-1910 met informatie over verschillende combinaties van mensen, onder wie ook een kleine meid van 1907.

Serendipiteit (A) — Mark Twains tweede non-fictie reisverhaal: A Tramp Abroad uit 1880

Niet gezocht, maar toch gevonden
Bijna drie jaar geleden vond ik in een antiquariaat, zoekend naar en tussen allerlei Franse boeken met veel biografische werken, Memoires en aanverwants van bekenden en mindere goden een boek van Mark Twain dat ik nog nooit in enigerlei vorm in handen had gehad, zelfs niet in mjn boekwinkeltijd. Serendipiteit, derhalve. In die bewuste boekhandelsjaren, nu alweer goed vier decennia geleden, heb ik wel eens een partij van 100.000 doorgenomen, waarvan zeker tienduizend boeken voornamelijk Amerikaanse literatuur in de meest ruime zin, die waren afgestoten, in opdracht van Washington, door de hoge heren van de bezettende, derhalve Amerikaanse, macht in de toenmalige Duitse Bondsrepubliek. Tal van die literaire en geschiedkundige werken waren niet één keer uitgeleend en zagen er weliswaar onberispelijk uit maar hadden hun handelswaarde verloren doordat ze waren verrijkt met een uiterlijk dat het toch al grauwe element van toenmalige legerbibliotheken benadrukte, en als men al een beetje met de tijd meegegaan was, dan was er met speciale verf en een dun penseel over een vooraf van speciale lak voorziene band een nummer en een titel op geschreven. Dat laatste, veelal net als de naam van de auteur, in code. De partij heeft toen, meen ik, duizend gulden gekost, en dat betekende gemiddeld een toenmalig dubbeltje per boek. Tussen dat alles bevonden zich eveneens twee nimmer gelezen, want nog krakend nieuwe paperbackjes van ene Samuel L. Clemens, welke zich snel ontpopte als Mark Twain.

Reizen naar Europa
De zwarte, onberispelijke bibliotheekband, die het exemplaar uit 1907 omsloot van Twains boek A Tramp Abroad (Popular Edition), voor het eerst verschenen in 1880, heeft het nimmer tot de status van bibliotheekboek gebracht. Er was geen enkele codering of bewerking van de band te vinden, en al evenmin sporen van enig gebruik: het boek valt dicht als je het niet nadrukkelijk openhoudt. Kortom, het exemplaar was simpelweg nimmer gelezen, maar de tand destijds had, opvallenderwijs in één katern, aardig wat watervlekken veroorzaakt. Meestal duidt zulks op een net iets afwijkende papiersoort.
Elf jaar voordat Mark Twain zijn opeenvolging van zogenoemde paradestukjes in 1880 met het hierboven omschreven werk liet verschijnen, was zijn allereerste boek uitgekomen, eveneens een aaneenschakeling van reisverslagen door Europa: journalistiek als eerste voorzichtige stap op het pad der literatuur. De inhoud getuigt van humor tijdens het zoeken van de culturele confrontatie met de oude wereld aan de overzijde van de o zo grote plas. Drie jaar daarna is Roughing it verschenen, waarin de goede man — als contrapunt bij de hier en daar toch wel geïrriteerde toon over sommige verschijnselen in het verre Europa — zich buigt over de eigen jonge jaren van leven en leren in het Amerikaanse westen, dat voor hem in die periode de belofte van een vrij bestaan had ingehouden. Zijn beschrijvingen van het ongelooflijke landschap in combinatie met de ongebreidelde fantasie waarover hij beschikte, leken echter langzaam maar zeker te worden doordrenkt met een uiteindelijk fnuikende monotonie.

Met een Appendix
Dat is minder het geval met het tweede Europa-reisboek, waarin opnieuw een opsomming van allerlei belevenissen in tal van steden wordt gegeven, inclusief de tekst van de Lorelei, met vertaling en muziek. – Nee, er is geen cd of dvd bij het boek ingesloten. – A Tramp Abroad werd pas in 1922 in het Duits vertaald op de markt gebracht. Een opvallende vertraging als je bedenkt dat de opgenomen stukken juist voor de Duitse lezer een hoog gehalte aan amusement bieden.
In navolging van en onder verwijzing naar Herodotus [1] heeft Samuel Langhorn Clemens het boek aangevuld met een Appendix van een goede twintig pagina's – al even dicht bedrukt als de voorafgaande. Die Bijlage is onderverdeeld in zes stukken: A-F. Het eerste daarvan geeft een indruk van het verschijnsel Portier in Duitsland, hetgeen Twain inleidt met een reeds honderd jaar eerder verschenen tekst van Omar Khayam, die reeds toen besefte dat het soms heel wat eenvoudiger is om geleerde boeken te schrijven of een leger aan te voeren dan een hotel te runnen. Het Kasteel van Heidelberg (nu ruïne) en de Universiteitsgevangenis zijn eveneens onderwerpen om bij stil te staan, vindt Mark Twain. Maar daarna volgt in Appendix D, de omvangrijkste van de zes, zijn beschrijving van The Awful German Language, een stuk dat nog altijd een klassieker is welke in een relatief kort bestek toont hoe vertwijfeld een buitenlander met het Duits kan worstelen. Onze Amerikaan gaat hier zo ver, als motto de zevende van het tweeëndertigste Hoofdstuk der Spreuken uit de Bijbel te kiezen. [2] Na Legends of the Castles worden de Bijlagen afgesloten met German Journals, waarvan hij er in de eerste regel direct vijf Duitse dagbladen [3] noemt, welke in die dagen alle volgens dezelfde formule werden gemaakt. Gelukkig voegt hij daar – al dan niet ter bewuste relativering – aan toe dat hij geen andere kent. Journalistiek voorbehoud, zullen we maar zeggen.
Kortom, voor al degenen die graag terugkijken door de ogen van een buitenstaander – en zoiets kan uitermate verhelderend zijn – die meer dan één en een kwart eeuw geleden zijn op- en aanmerkingen maakte, is dit een interessant èn onderhoudend boek.
Of u daar eventueel zelf ook in zult (kunnen) slagen een ongebruikt, gebonden exemplaar te vinden, waarvoor u dan ook slechts de somma van één euro hoeft neer te tellen, kunnen we hier uiteraard niet garanderen.
_________

[1] Herodotus, door Mark Twain, vanzelfsprekend, geciteerd in het Engels: "Nothing gives such weight and dignity to a book as an Appendix."

[2] "A little learning makes the whole world kin." (Proverbs XXXII, 7, zegt Mark Twain.)
In de Statenvertaling, die in de dagen van Mark Twain in ons land toch maatstaf was, houden De Spreuken in 'onze' Bijbel op aan het einde van Hoofdstuk 31. Dat geldt overigens eveneens voor de Engelse King James Version, de facsimile Luther-Bijbel en alle andere nationale en internationale edities, die ik, verspreid over enige meters beschikbaar heb. Wel ken ik een citaat uit Shakespeare (Troilus and Cressida) dat bijna identiek is.

[3] Het ging om de dagbladen van Hamburg, Frankfurt (am Main), Baden, München en Augsburg.
____________
Afbeeldingen
1. Titelpagina van de Popular Edition door Chatto & Windus, London 1907 uitgegeven van Mark Twain: A Tramp Abroad.
2. Mark Twain met handtekening. Ingeplakte afbeelding tegenover de titelpagina. Foto van Alfred Ellis & Walery.
3. Het Heidelberger Schloss (ruïne), waarover Mark Twain in een van de onderdelen van zijn Appendix in A tramp Abroad uitweidt.
4. In het jaar van verschijnen van A Tramp Abroad, 1880, werd geadverteerd voor het eerdere Euroapa-reisboek van Mark Twain.